Literary Criticism and Psychology
David Daiches
Çev. Mehmet Hakkı Suçin
Yayın türü: Çeviri makale / eleştiri yazısı
Makalenin dili: Türkçe
Öz
David Daiches bu yazıda edebî eleştiri ile psikoloji arasındaki ilişkiyi tartışmaktadır. Psikolojinin edebî eserin doğuşunu, yazarın kişiliğini ve yaratma sürecini anlamada sağlayabileceği imkânları değerlendirirken, psikolojik açıklamanın tek başına bir eserin edebî değerini belirleyemeyeceğini vurgulamaktadır. Eleştirmenin görevi, bir edebî eserin iyi ya da kötü oluşunu yalnızca yazarının psikolojik durumundan hareketle açıklamak değildir.
Yazıda psikolojinin eleştiri alanına iki temel yoldan girdiği belirtilmektedir. Bunlardan ilki, yaratıcı sürecin ve sanatçının psikolojik yapısının araştırılması; ikincisi ise psikolojik kavramların edebî eserlerin yorumlanmasında kullanılmasıdır. Ancak Daiches, sanatçının ruhsal yapısını çözümlemenin sanat eserinin estetik değerini doğrudan açıklayamayacağı görüşündedir.
Daiches, William Wordsworth örneği üzerinden şiirsel yaratı ile psikoloji arasındaki ilişkiyi ele alır. Wordsworth’un şiiri yalnızca anlık bir duygusal boşalmanın sonucu olarak görmediğini; deneyimin, hafızanın ve zihinsel dönüşümün şiirin oluşmasında belirleyici olduğunu gösterir. Özellikle Wordsworth’un “sükûnet içinde hatırlanan duygu” anlayışı, şiirsel yaratının ilk yaşantı ile onun daha sonra zihinde yeniden işlenmesi arasındaki ilişkisini ortaya koymaktadır.
Metnin son bölümünde sanatçı ile ruhsal hastalık arasındaki ilişkiye dair psikolojik yaklaşımlar tartışılmaktadır. Sanatsal yaratıcılığın doğrudan nevrozla açıklanmasına karşı çıkılır; ruhsal rahatsızlığın sanatçı olmanın nedeni sayılamayacağı, aynı şekilde entelektüel ya da sanatsal başarının da yalnızca psikolojik patolojiyle açıklanamayacağı belirtilir. Lionel Trilling’in yaklaşımından hareketle, edebiyatçıların insan deneyimini ifade etme yeteneklerinin basit psikiyatrik kategorilere indirgenemeyeceği savunulur.
Anahtar Kelimeler: Edebî eleştiri, psikoloji, David Daiches, William Wordsworth, şiir, yaratıcı süreç, psikanaliz, sanat ve nevroz.